Nieprobabilistyczny dobór próby badawczej – kiedy ma zastosowanie?

Dobór próby w badaniach ankietowych jest kluczowym elementem procesu badawczego, wpływającym na wiarygodność wyników. Wyróżniamy dwa główne rodzaje doboru próby: probabilistyczny i nieprobabilistyczny. W tym artykule skupimy się na nieprobabilistycznym doborze próby, omawiając jego rodzaje, zalety, wady oraz zastosowania. Przedstawimy również przykłady praktyczne i omówimy, jak odpowiednio interpretować wyniki uzyskane tą metodą.

Czym jest nieprobabilistyczny dobór próby?

Nieprobabilistyczny dobór próby, zwany również doborem nielosowym lub nieprzypadkowym, to metoda selekcji respondentów, w której jednostki nie mają jednakowego i znanego prawdopodobieństwa bycia wybranym do badania. W przeciwieństwie do probabilistycznego doboru próby, gdzie każda jednostka populacji ma pewną z góry zdefiniowaną szansę na udział w badaniu, dobór nieprobabilistyczny opiera się na subiektywnych kryteriach i celowych decyzjach osoby planującej i realizującej badanie. Mówiąc prościej, zastosowanie doboru nieprobabilistycznego oznacza, że uczestnicy badania nie tyle są losowani, co włączani do badania na podstawie swojej dostępności oraz charakterystycznych cech i preferencji istotnych z punktu widzenia założonych celów badania.

Kiedy prowadzi się badania ankietowe w oparciu o nieprobabilistyczny dobór próby badawczej?

Nielosowy dobór próby badawczej ma miejsce wtedy, gdy nie jest znana dokładna struktura mającej podlegać badaniu populacji. O ile bowiem znana jest nam np. struktura wieku, płci, miejsca zamieszkania mieszkańców Polski – takie dane bowiem od wielu lat regularnie gromadzi Główny Urząd Statystyczny, o tyle nie istnieją publicznie dostępne dane statystyczne odnośnie tego, ilu mieszkańców naszego kraju codziennie pije kawę, kupuje ubrania określonej marki, chodzi regularnie na siłownię lub basen, je posiłki w restauracji czy kupuje lokalne produkty spożywcze. Jednak to właśnie przeprowadzenie badania wśród takich osób może być przedmiotem zainteresowania wielu firm spożywczych, odzieżowych, restauratorów, lokalnych producentów żywności itd. Jeśli zatem ktoś zwraca się do nas z prośbą o zrealizowanie badania ankietowego np. wśród hobbystów, właścicieli określonej marki samochodu czy osób kupujących dany rodzaj produktu, wówczas przeważnie proponujemy realizację badania w oparciu o nieprobabilistyczny dobór próby.

Podstawowe rodzaje nieprobabilistycznego doboru próby oraz ich zastosowania

• Dobór celowy: polega na wyborze takich jednostek do badania, które zdaniem badacza są najbardziej odpowiednie do osiągnięcia celów badania. Przed włączeniem do badania sprawdzane jest zatem, czy dana osoba spełnia kryteria: np. wystarczająco często kupuje dany produkt, ma odpowiednie zainteresowania, preferencje, poglądy itd. Dobór celowy jest podstawowym i najczęściej stosowanym doborem o charakterze nielosowym. Ma on zastosowanie m.in. w badaniu marki, badaniach konsumenckich, specjalistycznych badaniach ekspertów i wielu innych.
• Dobór przypadkowy: polega na realizacji badania wśród jednostek dostępnych i chętnych do udziału w badaniu. Przykładem tego rodzaju badań może być sonda uliczna, gdzie przypadkowych przechodniów, którzy wyrażą zainteresowanie wzięciem udziału w badaniu, prosi się o opinię na jakiś temat. Tego rodzaju dobór może być też zastosowany w badaniu uczestników jakiegoś wydarzenia (koncertu, zebrania itd.).
• Dobór kwotowy: polega na znajomości przez badacza populacji generalnej, która następnie jest dzielona na segmenty (kwoty) na podstawie wybranych cech demograficznych, takich jak wiek, płeć, miejsce zamieszkania, dochód, wykształcenie itp. Badacz ustala, ilu respondentów należy zrekrutować z każdej kwoty, aby struktura próby odzwierciedlała strukturę populacji. Na przykład, jeśli badacz wie, iż w populacji generalnej 60% stanowią kobiety, a 40% to mężczyźni, to próba również powinna składać się w 60% z kobiet i w 40% z mężczyzn. W ramach każdej kwoty respondenci są dobierani w sposób celowy. Mogą to być osoby łatwo dostępne, np. odwiedzający centrum handlowe, użytkownicy określonej usługi czy klienci danego sklepu. Proces ankietyzacji kończy się, gdy zostaną zebrani wszyscy respondenci w każdej kwocie zgodnie z określonymi celami badania. Dobór kwotowy stosowany jest w różnego rodzaju badaniach ankietowych, w tym m.in. badaniach marketingowych oraz naukowych.
• Dobór metodą kuli śnieżnej: polega na tym, iż osoba, która bierze udział w badaniu wskazuje inne osoby, które jej zdaniem również będą odpowiednie do wzięcia w nim udziału. Tego rodzaju dobór próby stosuje się podczas badań nad trudnodostępnymi grupami – z jednej strony mogą to być na przykład specjaliści w ściśle zdefiniowanych dziedzinach, z innej środowiska, w których występują różnego rodzaju patologie.

Zalety i wady

Podstawową zaletą zastosowania doboru nieprobabilistycznego jest możliwość przeprowadzenia badania w sytuacji, gdy nie znamy dokładnej struktury danej populacji. W ten sposób możemy prowadzić badania wśród hobbystów, konsumentów określonych rodzajów produktów, ekspertów zajmujących się specyficzną tematyką itd.

Kolejną zaletą badań z zastosowaniem nielosowego doboru próby są zazwyczaj niższe koszty oraz większa szybkość ich prowadzenia. Realizując tego rodzaju ankietyzację, nie trzeba tworzyć skomplikowanych rozkładów próby, których należy rygorystycznie przestrzegać. Włączenie do badania następuje po spełnieniu przez respondenta jednego lub kilku kryteriów, co skraca czas potrzebny na odpowiednie zaplanowanie i przeprowadzenie badania.

Dodatkowo, nieprobabilistyczny dobór próby często stanowi dobry punkt wyjścia do dalszych etapów badawczych. Tego rodzaju dobór stosuje się np. w badaniach pilotażowych, aby sprawdzić, czy pytania zawarte w ankiecie są dobrze rozumiane przez respondentów i czy odpowiedzi na nie dostarczają interesujących nas informacji.

Wśród wad nieprobabilistycznego doboru próby należy przede wszystkim wymienić brak reprezentatywności próby. Wyników otrzymanych w tego rodzaju badaniach nie rozciągniemy na całość populacji. Jednak w tym miejscu należy jeszcze raz podkreślić, iż nie zawsze jest to podstawowe kryterium, którym powinniśmy się kierować chcąc przeprowadzić ankietyzację. W wielu przypadkach nie ma ono najmniejszego sensu – po co bowiem realizować badanie na ogólnopolskiej reprezentatywnej próbie, jeśli chcemy się na przykład dowiedzieć czy mieszkańcy danej dzielnicy lubią spożywać dania kuchni azjatyckiej?

Innym rodzajem wady nieprobabilistycznego doboru próby, obecnej zwłaszcza podczas realizacji badań terenowych, może być tzw. ryzyko błędów systematycznych, wynikających z subiektywnego doboru respondentów. Przykładowo ankieter prowadzący w terenie badanie dotyczące korzystania z restauracji może podchodzić i prosić o udział w badaniu osoby młode, które jego zdaniem mogą jeść posiłki „na mieście”, pomijać natomiast osoby starsze, które w jego subiektywnym przekonaniu takie posiłki jedzą rzadziej. Podobnie ankieter może podchodzić przede wszystkim do osób dobrze wyglądających, pomijając te, których ubiór czy wygląd odbiega od pewnej normy. Aby ograniczyć powstawanie tego rodzaju problemu należy przede wszystkim zadbać o odpowiednie przeszkolenie ankieterów pracujących w terenie oraz na bieżąco kontrolować to, w jaki sposób kształtuje się próba badawcza.

Podsumowanie

Podsumowując, dobór nieprobabilistyczny ma swoje miejsce i zastosowanie w badaniach ankietowych. Choć wyniki takich badań nie są reprezentatywne dla całej populacji, mogą dostarczyć wartościowych informacji badając społeczności, których struktura nie jest znana. Kluczowe jest, aby świadomie wybierać metodę doboru próby w zależności od celów badania i uwzględniać ograniczenia związane z nielosowym charakterem doboru.